Editorial: ସମ୍ପାଦକୀୟ ‘ନିଦର ଗହନ କଥା’: ଗୌରଚନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିପାଠୀଙ୍କ ଆଶାର ଗବାକ୍ଷରେ ଏଥର…

ନିଦର ଗହନ କଥା

ଗୌରଚନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିପାଠୀ (ଆଶାର ଗବାକ୍ଷ)

ପିତୃ ଋଣ ପରିଶୋଧ ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ବନବାସ ସମୟର କାହାଣୀ। ଯେତେବେଳେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ନିଦ୍ରାଗ୍ରସ୍ତ, ସେତେବେଳେ ଧନୁର୍ଦ୍ଧାରୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜାଗ୍ରତ ରହିଛନ୍ତି। ଅପଲକ ନୟନରେ ଜଗି ରହିଛନ୍ତି, ଅଗ୍ରଜ ଶ୍ରୀରାମ ଓ ମାତା ସୀତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାକୁ। ନିଦ୍ରାଦେବୀ ଯେତେବେଳେ ବିଚଳିତ ହୋଇ ମିନତି କରନ୍ତି, “ରାଜକୁମାର, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ରାମ ନେବା ଉଚିତ”, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନତମସ୍ତକ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଇଛନ୍ତି, “ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମ ଭୂମିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି ଓ ମାତା ସୀତା ଡାଳପତ୍ରର ଶେଯରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି। ହିଂସ୍ର ଜନ୍ତୁରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ, ଅନ୍ଧାର ରାତି। ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିପଦ କୁହାଟ ମାରୁଛି, ମୋ ଆଖିରେ ନିଦ ଆସିବ କୁଆଡୁ?’’ ଚଉଦ ବର୍ଷର ବିନିଦ୍ର ରଜନୀର କଷ୍ଟକୁ ସ୍ବୀକାର କରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭ୍ରାତୃଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି।

ମାନବ ସଭ୍ୟତା ନିଦ୍ରାକୁ ଜୀବନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଥଚ ରହସ୍ୟମୟ ଉପାଦାନ ଭାବରେ ଦେଖିଛି, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ‘ଅସ୍ଥାୟୀ ମୃତ୍ୟୁ’ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଏକ ‘ଉତ୍ପାଦନକ୍ଷମ, ପୁନରୁଦ୍ଧାରକାରୀ’ ଅବସ୍ଥାକୁ ବିକଶିତ ହୋଇଛି। ମଣ୍ଡୁକ ଉପନିଷଦରେ, ଚେତନାର ତିନିଟି ଅବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି- ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା। ସନାତନ ଶାସ୍ତ୍ର ମତରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଶରୀର, ଇଚ୍ଛା ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ରହି ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ସଚେତନତାରେ ବିଶ୍ରାମ ନିଏ। ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ନିଦ୍ରାକୁ ସଚେତନତା ଓ ମଧ୍ୟମ ପଥର ଅନୁଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ଆବଶ୍ୟକ ବିଶ୍ରାମ ଭାବେ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ ବୈରାଗବାଦ ଏହାକୁ ପ୍ରକୃତି ସହ ସମନ୍ୱୟର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଚିନ୍ତା କରେ। ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ବିନା ଶାରୀରିକ କିମ୍ବା ମାନସିକ ବିକାଶ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ- ଏଥିରେ ପ୍ରାଚୀନ ଜ୍ଞାନ ଓ ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ଏକମତ।

ସାହିତ୍ୟ ଓ ପୁରାଣ ନିଦ୍ରାର ରହସ୍ୟକୁ ପ୍ରାରମ୍ଭରୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଆସିଛି। ଗ୍ରିକ୍ କାହାଣୀରେ ‘ହିପ୍ନୋସ୍’ ନିଦ୍ରାର ଦେବତା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଥିବାବେଳେ ଏକ ଅନ୍ଧକାର ଗୁମ୍ଫାରେ ବାସ କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ରୋମାନ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ‘ସୋମନୁସ୍’ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ରାମର ପ୍ରତୀକ। ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ, ଶେଷନାଗ ସର୍ପ କୋଳରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯୋଗନିଦ୍ରା, ବିଶ୍ରାମ ମାଧ୍ୟମରେ ନବୀକରଣର ପ୍ରତୀକ। ବିପରୀତରେ, ରାମାୟଣର କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭୋଗନିଦ୍ରା ଚେତାବନୀ ଦିଏ ଯେ ଅତ୍ୟଧିକ ନିଦ୍ରା ଧ୍ବଂସର କାରଣ ସାଜିଥାଏ। ଇତିହାସର ପୃଷ୍ଠାରେ ରହିଛି- ନେପୋଲିଅନ୍ ବୋନାପାର୍ଟ କମ୍ ବିଶ୍ରାମ ନେଉଥିବା ବେଳେ ସେକ୍‌ସପିଅର ନିଦ୍ରାକୁ ‘ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ମନର ମଲମ’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ଚର୍ଚ୍ଚିଲଙ୍କ ଚାମଚ ଧରି ଶୋଇବାର ଅଭ୍ୟାସ ସାମୟିକ ଦିବାନିଦ୍ରାର ଉଦାହରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।

ଆଧୁନିକ ସ୍ନାୟୁବିଜ୍ଞାନ ନିଦ୍ରାକୁ ଦେହ ଓ ମନର ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ପୁନରୁଦ୍ଧାରର ଏକ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କହିଥାଏ। ସ୍ନାୟୁବିଜ୍ଞାନୀ ମାଥ୍ୟୁ ୱାକର କହନ୍ତି, ‘ନିଦ୍ରା ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶକ୍ତି ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଆମେ ପ୍ରତିଦିନ ଆମର ମସ୍ତିଷ୍କ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ସନ୍ତୁଳନକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବା।’
ସୁନିଦ୍ରା ଦୁଇଟି ଶକ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ- ସର୍କାଡିଆନ୍ ରିଦମ୍ (ଆମ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଘଣ୍ଟା), ଯାହା ମେଲାଟୋନିନ୍ ହରମୋନ କ୍ଷରଣ କରି ତନ୍ଦ୍ରାଭାବ ଆଣେ ଏବଂ ଏଡେନୋସିନ୍, ଯାହାକି ନିଦ୍ରା ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଗବେଷଣା ମତରେ, ସାତରୁ ଆଠ ଘଣ୍ଟାର ଗୁଣାତ୍ମକ ନିଦ୍ରା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସୁସ୍ଥତାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରେ। ନିଦ୍ରାବେଳେ ପେଶୀ ମରାମତି, କୋଷ ବିକାଶ, ପ୍ରୋଟିନ୍ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ଓ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ହରମୋନର କ୍ଷରଣ ହୁଏ। ଅପର ପକ୍ଷରେ ନିଦ୍ରାହୀନତା ଯୋଗୁଁ ରକ୍ତଚାପ, ଡାଏବେଟିସ, ମୋଟାପଣର ଆଶଙ୍କା ବଢ଼େ, ରୋଗପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ହୁଏ।

ସିଗମଣ୍ଡ ଫ୍ରଏଡ୍ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି, ‘ସ୍ୱପ୍ନ ହେଉଛି ଅବଚେତନ ମନର ରାଜକୀୟ ପଥ।’ ଯେତେବେଳେ ନିଦ ବ୍ୟାହତ ହୁଏ, ସେହି ରାସ୍ତା ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ; ଅସମାହିତ ଭାବନାଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ମନରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ଅନିଦ୍ରା (ଇନସମନିଆ)- ଶୋଇବାକୁ କିମ୍ବା ଶୋଇବାରେ କଷ୍ଟହେବା ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ସାଧାରଣ ନିଦ୍ରା ବିକାର। ନିଦ୍ରାହୀନତା (ସ୍ଲିପ୍ ଏପ୍ନିଆ), ଯାହା ରାତିରେ ବାରମ୍ବାର ନିଦ୍ରା-ଭଙ୍ଗ କରାଏ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତର ସମସ୍ୟା। ଏହାର ସମାଧାନର କିଛି ସରଳ ଉପାୟ ରହିଛି। ଶୋଇବା ପୂର୍ବରୁ ଜାଇଫଳ କିମ୍ବା ହଳଦୀ ସହିତ ଗରମ କ୍ଷୀରପାନ, ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ରକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ମୃଦୁ ତେଲ ମାଲିସ୍, ନିଦ୍ରା ଓ ଜାଗରଣର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟସୂଚୀର ଅନୁସରଣ, ମନକୁ ଶାନ୍ତ ରଖିବା ପାଇଁ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ବ୍ୟାୟାମ ଓ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଲାଗି ପାରମ୍ପରିକ ପଦ୍ଧତି ସୁପାରିସ କରେ। ଏହା ସହ ହାଲୁକା ଆଲୋକ, ସ୍ୱଳ୍ପ ରାତ୍ରି ଭୋଜନ, ଡିଜିଟାଲ୍‌ ସ୍କ୍ରିନ ଦେଖିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଶୋଇବା ପୂର୍ବରୁ ପୁସ୍ତକ ପଢ଼ାପଢ଼ି କରିବା ଓ କୋମଳ ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣିବା ଦ୍ବାରା ନିଦ୍ରା ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ହୋଇପାରିବ। ନିଦ୍ରା ଏକ ଆଦିମ ଜୈବ ପ୍ରବୃତ୍ତି, ତେଣୁ ପ୍ରାକୃତିକ ପାରମ୍ପରିକ ପଦ୍ଧତି ହିଁ ନିଦ୍ରାକୁ କରାୟତ୍ତ କରିବାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ।

ରସେଲ ଫୋଷ୍ଟର ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ କୁହନ୍ତି, ‘‘ନିଦ୍ରା ହେଉଛି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୃଙ୍ଖଳ ଯାହା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମେତ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଏକତ୍ର ବାନ୍ଧିରଖେ।’’ ସଭ୍ୟତା ନିଦ୍ରାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛି; ସାହିତ୍ୟ ଭାବ-ଭାବନାରେ ରୂପ ଦେଇଛି; ବିଜ୍ଞାନ ଏହାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ମନେରଖିବା ଉଚିତ, ନିଦ୍ରାକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେବା ବିଳାସ ନୁହେଁ; ଏହା ଜୈବିକ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଆଶାର ଆଲୋକ ଏବଂ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ମନ ପାଇଁ ଶାନ୍ତିର ଏକ ମାର୍ଗ। ଚାଲନ୍ତୁ ଦିନକୁ ଆଠ ଘଣ୍ଟା ଶୋଇବାର ଶପଥ ନେବା।
(ମତାମତ ଲେଖକଙ୍କ ନିଜସ୍ବ)

ମୋ: ୯୯୩୭୦୪୨୫୨୭

ସୌଜନ୍ୟ ସମ୍ବାଦ